Veteriner Halk Sağlığı ve Tek Sağlık Yaklaşımı Açısından Meraların

[Bilal ÖZDEMİR]

Hasat Türk
Adnan Sarpen
03.Mayıs 2026

Veteriner Halk Sağlığı ve Tek Sağlık Yaklaşımı Açısından Meraların ve Mera Hayvancılığının Önemi
3 Mayıs 202623 Görüntüleme0
Tek sağlık faaliyetleri ele alınırken, veterinerlik ve tıp temaları öne çıkarken birbiriyle ilişkili olan çevre ve çevre içinde yer alan ekosistem genellikle ihmal edilir. Oysa çevre her tarafımızı çevreleyen ortam olup hayvan ve insan yaşamını yakından etkilediği için sağlığını da etkiler. Hayvan ve insan sağlığı çevreye bağlıdır. Örneğin kirlenmemiş, temiz toprak ve su kaynakları hastalık açısından risk oluşturmayacağı için hastalık çıkmasına neden olmaz. Yine doğal temiz ortamlar, yaşam alanlarında yaşamlarını sürdüren başta hayvan sağlığı olmak üzere biyoçeşitliliğin korunmasında herhangi bir sorun yaratmaz. İnsan faaliyetleri çevreyi şekillendiren ve değiştiren ana etkendir. (1,2) Bu nedenle insan, hayvan ve ekosistem sağlığı üçlüsü birbiriyle yakından bağlantılıdır. Bu üçlüden birisinde meydana gelen değişiklik yeni sağlık sorunlarını tetikler.(3) Mera alanları, bu üçlü yapının kritik bileşenlerinden ekosistem sağlığı içinde yer alan, insanların, evcil hayvanların ve vahşi hayvanların etkileşimde bulunduğu ve kaynakları paylaştığı “tarım ekosistemleri” olarak işlev görür.(4) Hastalıkların doğal döngüleri daima ekosistemlerin ayrılmaz bir parçası olup bulaşıcı mikroorganizmalar hayvan ve bitki popülasyon dinamiklerinde önemli bir rol oynar. Bununla birlikte, iklim değişikliği, arazi kullanımındaki değişiklikler, istilacı türler, vahşi yaşam ticareti ve artan tarımsal, endüstriyel ve insan nüfusu baskısı gibi tehditler, hastalıkların ekosistem içindeki doğal döngülerinin ötesinde ortaya çıkmasına ve yeniden ortaya çıkmasına sebep olurlar. Bunun sonucunda hayvan, çevre ve insan sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yaratabilmektedir.(5) Bunların dışında gıda amaçlı hayvan yetiştiriciliğinde hayvan sağlığı, refahı ve performansı, beslenme stratejileri, yönetimi, iklim, toprak ve hayvan türü de dahil yetiştirildikleri ortam ile yakından ilişkilidir. Merada hayvan içgüdüsel otlama yeteneğini kullanarak ve kopararak beslenme yeteneğini kullanırken endüstriyel hayvancılıkta hayvan, çitlerle çevrili özel bölmelerle ayrılmış kendisine ayrılmış yemliklerde ağırlıklı olarak tahıllardan oluşan karma yem diyeti ile beslenir. Dolayısıyla merada otlayan hayvan ile endüstriyel hayvancılıkta bir hayvanın beslenme şekli sindirim sistemi sağlığı açısından büyük farklılık gösterir. (6)Meralar otsu bitkilerle kaplı, hayvanların doğal olarak beslenmesini sağlayan ve zengin biyolojik çeşitliliğin olduğu doğal alanlardır. Dünya üzerinde bulunan meralar ve ıslah edilmiş otlaklar; dünya kara parçasının %22’ni ve küresel tarım arazisinin yaklaşık %70’ni oluşturur. Bununla birlikte, dünya genelinde tarım arazilerinin %80’i, çoğunlukla otlatma alanı olmak üzere hayvancılık faaliyetleri için kullanılırken, daha küçük bir bölümü yem üretimi için kullanılmaktadır. Geri kalan %16’sı gıda üretimi için, %4’ü ise gıda üretimi dışında ihtiyaçlar için kullanılmaktadır.(6) Mera alanları, Tek Sağlık Yaklaşımı açısından hayati öneme sahiptir. Çünkü bir yandan insan sağlığına uygun doğal ekolojik şartlarda hayvansal gıda üretimi gerçekleşirken, diğer yandan çevre, insan ve hayvan sağlığının kesiştiği noktayı oluşturarak biyoçeşitliliğin korunmasını ve gelişmesin sağlayarak toprağın karbon tutulumunu ve doğal atık yönetiminin gerçekleşmesini sağlar. (Şekil-1) (7,8) Doğal mera alanları çeşitli yöresel bitki çeşitlilerini barındırırken insan eliyle oluşturulan meralar bir veya birkaç yaban bitki türünü barındırır. Doğal mera alanları genellikle insan eliyle oluşturulan meralık alanlara göre insan müdahalesine daha az maruz kalırlar. Bu da farklı otlatmadan kaynaklanmaktadır.(8) Sürünün merada otlamasıyla mera bitkilerinin toprak üstünde kalan kısımlarının boyları kısalır ve fotosentez yoluyla enerji sağlayan yaprak kütlesinde azalma meydana gelir. Geride kalan ot kütlesi ve kökü, bitki kökünde ki rezerv enerji mekanizmasını harekete geçirerek tekrar büyüme gerçekleşerek hayvanın beslenmesi için hazır hale gelir.(7) Hayvanların mera alanlarında rotasyon ile otlatılmasıyla ekolojik dengeyi bozacak kimyasal gübreye ihtiyaç duyulmaz, doğal kompostlama yoluyla toprağı organik maddelerle zenginleştirerek biyokütle artışını sağlayarak toprak sağlığına katkıda bulunarak suyun toprağa nüfusunu kolaylaştırır. Meranın toprağında hayvan gübresinin bulunması böceklerin ve larvaların, yeraltı organik yaşamın gelişmesini sağlayarak toprağın doğal verimliliğini arttırır ve toprağın daha fazla karbondioksit depolama kapasitesini arttırarak iklim değişikliğinin etkisinin azaltılmasına yardımcı olur. Bunun sonucunda çevresel etkiyi azaltan, çevre ve ekosistem sağlığı açısından olumlu bir döngü oluşur. (Şekil-1)(7,8) Endüstriyel hayvancılıkta bu döngüden bahsetmek çok zor. Endüstriyel hayvancılıkta en büyük sorunlardan birisi kapalı ortamda yapılan hayvan yetiştiriciliğin ortaya çıkan atık sorunudur. Bu sorun mera hayvancılığında olduğu gibi çözüme kavuşturulamadığı için Tek Sağlık Yaklaşımı ve Veteriner Halk Sağlığı açısından atık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır.

Merada hayvan doğal ortamda, endüstriyel hayvancılıktaki gibi strese maruz kalmadan beslendiği için sindirim sistemi düzgün çalışır, besinleri layıkıyla sindirerek hastalıklara karşı bağışıklık siteminde olumlu gelişme yaşar. Bunun sonucunda antibiyotik kullanımı ya hiç olmaz veya azaltır. (Şekil-1) Böylece “Tek Sağlık Yaklaşımı” açısından önemli olan antimikrobiyal direncine [AMR (Antimicrobial Resistance ) – AMD (Antimikrobiyal Direnç)] karşı önlem alınmış olur.(6) Bu durum hayvan refahı açısından çok önemli. Bir diğer husus ise mera otlarıyla beslenen hayvanların genellikle daha yüksek konsantrasyonlarda çoklu doymamış yağ asitleri ve antioksidan bileşikler içeren et ve süt ürettikleri, bu tip hayvansal gıdaları tüketen insanların daha iyi beslendikleri belirtilmektedir.(6)

Sonuç

Tek Sağlık Yaklaşımı, mera arazi kullanımını sürdürülebilir uygulamalarla bütünleştirerek ekosistemlerin dayanıklılığını arttırarak gıda güvenliğini sağlar ve insan nüfusunu hastalıklardan korunmasını sağlar. Ayrıca, mera, Tek Sağlık Yaklaşımı açısından; heyelan, biyoçeşitliliğin ve ekosistem sağlığının, hayvan sağlığının, antibiyotik direncinin yayılmasını önlemekte, temiz yeraltı su kaynaklarının korunmasında ve eksilen rezervlerin takviye edilmesinde, insan ve hayvanların sağlıklı beslenmesinde, toprak yapısı nedeniyle fazla karbondioksit depolama kapasitesini arttırarak iklim değişikliğinin etkisinin azaltılmasında önemli rol oynar.